يافته است . در اين كتاب در بحث از مانى مىگويد : « و ذكر المقدسى فى كتابه « كتاب البدء و التاريخ » انّه اوّل ما ظهر فى الارض من امر الزندقة ، الّا انّ الاسامى كانت تختلف عليها الى آن سمّيت اليوم الباطنيّة . » [ 1 ] كه عينا در كتاب البدء و التاريخ آمده است [ 2 ] و چون قسمتهاى ديگرى از آن كتاب ، هنوز ، چاپ ناشده باقى است ، ممكن است در آن بخشها نيز منقولاتى از اين كتاب آمده باشد . [ 3 ] ب - يكى ديگر از مؤلفانى كه از اين كتاب بهره برده است ياقوت حموى مؤلف كتاب بسيار معروف معجم البلدان است كه در فصل مربوط به روس ، تصريح دارد كه مطلب خويش را از كتاب البدء و التاريخ مقدسى گرفته است ، در آنجا مىگويد : « قال المقدسى : هم فى جزيرة وبئة يحيط بها بحيرة و هى حصن لهم ممّن ارادهم و جملتهم على التقدير مائة الف انسان و ليس لهم زرع و لا ضرع و الصقالبة يغيرون عليهم و يأخذون اموالهم . . . الخ . » [ 4 ] و اينها عين عبارات مؤلف است ، آنجا كه مىگويد : « امّا روس ايشان در جزيره‌اى وباخيزند [ 5 ] كه درياچه‌اى پيرامون آن است و اين خود ،

--> [ ( ) ] از قبيل يتيمة الدهر و ثمار القلوب و امثال آنها ) ترديد كرده و آن را از ابو منصور ثعالبى مرغنى از معاصران ثعالبى نيشابورى دانسته است . ولى ظاهرا حق با زوتنبرگ و كسانى است كه اين كتاب را از تأليفات همان ثعالبى معروف مىدانند . در اين باره به مقدمهء استاد محمد فضايلى بر ترجمهء غرر السير صفحهء 7 به بعد و نيز ترجمهء مقدمهء زوتنبرگ ( همان جا ، صفحهء 69 به بعد ) مراجعه شود . يادآورى اين نكته نيز بىسودى نخواهد بود كه بدانيم ، بنا بر گفتهء عوفى در لباب الالباب ، ص 233 ، محمد بن محمود نيشابورى ، مؤلف تفسير بصاير يمينى ( معاصر بهرامشاه غزنوى ) ترجمه‌اى از « غرر و سير » به فارسى فراهم كرده بوده است كه عنوان آن « راى آراى » بوده است و گويا اين ترجمه امروز در دست نيست . با اين حساب مىتوان گفت كه غرر السير تاكنون سه ترجمه به فارسى داشته است : « راى آراى » و « شاهنامهء ثعالبى » و « تاريخ ثعالبى » . [ 1 ] غرر السير ، ص 501 . [ 2 ] البدء ، ج 3 ، ص 157 . [ 3 ] استاد دانشمند جناب آقاى محمد فضايلى ، بخش چاپ شده توسط زوتنبرگ را - كه قبلا به عنوان شاهنامهء ثعالبى توسط محمود هدايت ترجمه شده بود ( تهران ، 1328 شمسى ) - مجددا ترجمه‌اى دقيق و شيوا كرده‌اند كه اخيرا تحت عنوان تاريخ ثعالبى و توسط نشر نقره ( تهران ، 1368 ) منتشر شده است و هم اكنون سرگرم ترجمهء بخش چاپ‌نشدهء آن هستند . ضمن پرسشى تلفنى كه از ايشان كردم ، ايشان ، از راه لطف ، بخش منقول در غرر السير را - كه دربارهء اديان و رسوم هند است - براى بنده يادداشت كردند كه بدين وسيله از ايشان سپاسگزارى مىشود . [ 4 ] معجم البلدان ، چاپ بيروت ، ج 3 ، ص 79 . [ 5 ] در متن ما : « جزيرة وبيئة » و در ياقوت : « جزيرة وبئة » در چاپ اول ترجمه ، ما اين كلمه را معطوف بر